مقدمه: صنعت دارویی ایران تحت تأثیر عوامل اقتصادی مختلفی قرار دارد. عوامل درونی عمدتاً  به ویژگی‌ها و شاخص‌های مالی شرکت‌ها مربوط می‌شوند و عوامل بیرونی شامل متغیرهای کلان اقتصادی هستند که از طریق سازوکارهای مختلف بر عملکرد مالی بنگاه‌ها اثر می‌گذارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر متغیرهای کلان و خرد اقتصادی بر سودآوری شرکت‌های دارویی پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران و بر اساس معیارهای بازده دارایی‌ها، بازده حقوق صاحبان سهام، حاشیه سود خالص و بازده سرمایه به‌کارگرفته ‌شده، انجام شده است.

روش پژوهش: این مطالعه به بررسی تأثیر متغیرهای کلان و خرد اقتصادی بر سودآوری شرکت­های دارویی پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از داده­های فصلی طی سال­های 1388 تا 1402  پرداخت. داده­های مورد نیاز برای پژوهش از نشریات مختلف بانک مرکزی شامل مجله بانک مرکزی، نماگرهای اقتصادی، گزارش‌های سالیانه، ویژه‌نامه ارقام فصلی حساب‌های ملی، بانک اطلاعات سری­های زمانی بانک مرکزی و همچنین مراجعه به اداره مطالعات و بررسی­های اقتصادی سازمان بورس اوراق بهادار گردآوری شد. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، آمیخته (کمی و کیفی) بود. فرآیند تحقیق در سه گام عملیاتی گردید؛ در گام اول برای شناسایی متغیرهای کلان و خرد اقتصادی مؤثر بر سودآوری شرکت­ها، ابتدا با مراجعه به کتابخانه‌ها و بانک­های اطلاعاتی معتبر به مرور منابع پرداخته شد، ابزار گردآوری داده‌ها در این مرحله فرم اطلاعاتی مشتمل بر ثبت نوع متغیرهای مورد استفاده در مدل­های اقتصادی بود. در گام دوم متغیرهای شناسایی شده در مرحله قبل در قالب پرسشنامه‌هایی در اختیار اساتید مالی و اقتصادی و متخصصان بازار سرمایه به‌عنوان خبرگان قرار داده شد تا  متغیرهایی که بیشترین تأثیر را بر سودآوری شرکت‌های دارویی لیست شده در بورس اوراق بهادار تهران دارند انتخاب کنند و همچنین در صورت صلاحدید متغیرهای جدیدی پیشنهاد کنند. در این مرحله خبرگان با استفاده از طیف لیکرت پنج امتیازی اهمیت متغیرها را انتخاب کردند. در نهایت در گام سوم برای بررسی نحوه تأثیر متغیرهای کلان و خرد اقتصادی بر سودآوری شرکت­های دارویی از روش کمی و مدل خودرگرسیون برداری تابلویی (PVAR)  و برای تحلیل نتایج از توابع کنش واکنش و تجزیه واریانس استفاده شد. نوع رابطه بین این متغیرها نیز در قالب مدل پانل مورد بررسی قرار گرفت.

یافته­ها: مرور متون نظری منجر به شناسایی 17 متغیر مؤثر بر سودآوری شرکت‌ها شد که از جمله مهمترین آن­ها می­توان به نرخ تولید ناخالص داخلی، نرخ ارز، نرخ بهره، حجم نقدینگی و اهرم مالی اشاره کرد. از بین متغیرهای شناسایی شده‌، خبرگان 12 متغیر تولید ناخالص داخلی، حجم نقدینگی، نرخ ارز، نرخ بهره، نرخ تورم، مخارج دولتی، مالیات، نسبت جاری، اهرم مالی، رشد شرکت، اندازه شرکت و نسبت قیمت به سود را جهت تخمین مدل و بررسی تأثیر آن­ها بر سودآوری شرکت­های دارویی انتخاب نمودند. نتایج برآورد مدل­ها نشان از تأثیر متفاوت متغیرهای مورد بررسی بر سودآوری شرکت­های دارویی دارد. بطوری­که بازده دارایی­ها نسبت به تکانه‌های ناشی از نرخ بهره، اهرم مالی، رشد و اندازه شرکت محسوس نمی­باشد. شوک وارده بر متغیرهای مخارج دولت، تولید ناخالص داخلی، نرخ تورم و نسبت قیمت به سود هر سهم باعث افزایش و شوک وارده بر متغیرهای حجم نقدینگی، نرخ ارز(بلندمدت)، نقدشوندگی و مالیات منجر به کاهش بازده دارایی­ها می­شود.

بازده حقوق صاحبان سهام نسبت به تکانه‌های ناشی از متغیرهای خرد و کلان اقتصادی  به ‌جز نرخ تورم و نرخ ارز محسوس نمی­باشد. شوک منفی وارده از ناحیه نرخ ارز  باعث کاهش  و شوک مثبت ناشی از نرخ تورم باعث افزایش بازده حقوق صاحبان سهام می­شود.

حاشیه سود خالص نسبت به تکانه‌های ناشی از متغیرهای خرد و کلان اقتصادی به ‌جز  تولید ناخالص داخلی، اهرم مالی و نسبت قیمت به سود  محسوس نمی‌باشد. شوک وارده بر متغیر تولید ناخالص داخلی منجر به افزایش و شوک وارده بر اهرم مالی و نسبت قیمت به سود شرکت­های دارویی باعث کاهش حاشیه سود خالص می­شود.

بازده سرمایه به­کار گرفته شده نسبت به تکانه‌های ناشی از متغیرهای خرد و کلان اقتصادی به ‌جز  متغیرهای مخارج دولتی، تورم، نرخ ارز و نسبت قیمت به سهم محسوس نمی­باشد.  تأثیر شوک وارده از ناحیه نرخ ارز، کاهشی و تأثیر شوک­های مثبت وارده از طرف نواحی تورم، مخارج دولتی و نسبت قیمت به سودِ شرکت­های دارویی بر بازده سرمایه به کار گرفته شده، افزایشی می­باشد.

نتیجه‌گیری: نتایج برآورد مدل­ها نشان از روابط متفاوت متغیرهای مورد بررسی،  با معیارهای مختلف سودآوری شرکت­های دارویی دارد. بطورکلی، رابطه  متغیرهای حجم نقدینگی، تولید ناخالص داخلی و نرخ رشد شرکت‌ها، با معیارهای متفاوت سودآوری مثبت و رابطه متغیرهای نرخ بهره، نرخ ارز، نرخ تورم، مخارج دولتی، نسبت جاری و اهرم مالی با شاخص­های مختلف سودآوری شرکت­های دارویی منفی می­باشد. همچنین نتایج نشان از عکس­العمل متفاوت متغیرها طی بازه زمانی برای معیارهای مختلف سودآوری دارد. برای مثال نرخ ارز در بازه­های زمانی مختلف تأثیر متفاوتی بر نرخ بازده دارایی­ها دارد.

کلمات کلیدی: سودآوری، شرکت­های دارویی، متغیرهای کلان اقتصادی، متغیرهای خرد اقتصادی