مقدمه:

افزایش جمعیت سالمندان و تغییر الگوی نیازهای این گروه، سالمندی را به یکی از چالش‌های مهم نظام‌های سلامت و اجتماعی تبدیل کرده است. دستیابی به سالمندی موفق نیازمند رویکردی جامع و متناسب با شرایط فرهنگی، اجتماعی و ساختاری هر کشور است. ازاین‌رو، تدوین الگوی بومی سالمندی موفق در ایران ضروری به نظر می‌رسد.

روش بررسی:

این پژوهش یک مطالعه ترکیبی (کمی-کیفی) بود که در پنج مرحله شامل مرور نظام‌مند، مطالعه تطبیقی، مطالعه کیفی، پنل خبرگان و اعتبارسنجی دلفی انجام شد.

در مرحله اول، مرور نظام‌مند مطالعات مرتبط با سالمندی موفق در پایگاه‌های اطلاعاتی داخلی و بین‌المللی انجام شد. مطالعات پس از ارزیابی کیفیت با استفاده از چک‌لیست MMAT وارد تحلیل شدند و داده‌ها با روش تحلیل محتوای قراردادی سنتز شدند.

در مرحله دوم، مطالعه تطبیقی با بررسی اسناد، مطالعات علمی و برنامه‌های سالمندی کشورهای منتخب شامل فرانسه، سوئد، ایتالیا، ژاپن، سوئیس، کانادا، کره جنوبی و ایران انجام شد. داده‌ها بر اساس مؤلفه‌هایی شامل ساختار حکمرانی سالمندی، نهاد مسئول، اسناد راهبردی و اقدامات کلیدی تحلیل شدند.

در مرحله سوم، مطالعه کیفی با استفاده از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۹ نفر از خبرگان و صاحب‌نظران حوزه سالمندی انجام شد و داده‌ها با روش تحلیل محتوای قراردادی و نرم‌افزار MAXQDA-10 تحلیل شدند.

در مرحله چهارم، الگوی اولیه حاصل از سنتز مراحل قبل در یک پنل خبرگان شامل ۹ نفر از صاحب‌نظران حوزه سالمندی بررسی و اصلاح شد. در مرحله پنجم، اعتبار الگوی پیشنهادی با استفاده از روش دلفی و مشارکت ۲۱ نفر از افراد کلیدی حوزه سالمندی مورد بررسی قرار گرفت.

یافته‌ها:

در مرحله مرور نظام‌مند، پس از ارزیابی کیفیت مطالعات، ۷۷ مطالعه وارد سنتز شدند. یافته‌ها نشان داد سالمندی موفق دارای ابعاد شش‌گانه شامل سلامت و کارکرد جسمانی، سلامت شناختی و روانی، خانواده و مشارکت اجتماعی، استقلال و امنیت اقتصادی، رشد و معنا در زندگی، و محیط، فرهنگ و حمایت‌های ساختاری است.

یافته‌های مطالعه تطبیقی نشان داد کشورهای موفق در زمینه سالمندی از طریق وجود ساختار حکمرانی مشخص، اسناد راهبردی ملی، نظام خدمات یکپارچه و مشارکت بین‌بخشی به سمت سالمندی موفق حرکت کرده‌اند.

در مطالعه کیفی، چالش‌های نظام سالمندی ایران در سه مضمون اصلی مشکلات ساختاری، فرایندی و پیامدی شناسایی شد که مهم‌ترین حوزه‌های مرتبط شامل حکمرانی و رهبری، منابع مالی، منابع انسانی، فناوری، تجهیزات و ارائه خدمات بود.

در نهایت، با تلفیق یافته‌های مراحل مختلف، الگوی پیشنهادی سالمندی موفق ایران در سه محور اصلی ورودی، فرآیند و خروجی تدوین و با مشارکت خبرگان اعتبارسنجی شد. در این الگو، نقش سازمان‌های مرتبط از جمله وزارت بهداشت، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، شورای ملی سالمندان، سازمان‌های بیمه‌گر، شهرداری‌ها و سایر دستگاه‌های مرتبط مشخص شد.

نتیجه‌گیری:

نتایج این پژوهش نشان داد سالمندی موفق پدیده‌ای چندبعدی است که تنها به ویژگی‌های فرد سالمند محدود نمی‌شود، بلکه حاصل تعامل عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی، سازمانی و ساختاری است. بنابراین، تحقق سالمندی موفق در ایران نیازمند حرکت از رویکرد درمان‌محور به سمت نظامی جامع، یکپارچه و مبتنی بر توانمندسازی سالمندان است. اجرای این الگو می‌تواند با تقویت حکمرانی سالمندی، توسعه خدمات یکپارچه، افزایش هماهنگی بین‌بخشی و ارتقای استقلال و کیفیت زندگی سالمندان، زمینه تحقق سالمندی موفق در کشور را فراهم کند.

کلیدواژه‌ها: سالمندی، سالمندی موفق، نظام سالمندی، حکمرانی سالمندی، ایران