مقدمه: در دهه‌های اخیر، شفافیت به عنوان یکی از اصول بنیادین حکمرانی خوب و مؤلفه‌ای اساسی در تقویت پاسخگویی و اعتماد عمومی در نظام‌های اجتماعی، به‌ویژه نظام سلامت، شناخته شده است. کمبود شفافیت در نظام سلامت ایران منجر به ناکارآمدی‌ها، سوءمدیریت و نارضایتی عمومی شده است. با این حال، نبود یک چارچوب جامع برای ارتقاء شفافیت در این نظام، اقداماتی که در سطح سیاستی یا اجرایی صورت گرفته‌اند را پراکنده و ناکافی ساخته است. این پژوهش با هدف ارائه یک چارچوب جامع برای ارتقاء شفافیت در نظام سلامت ایران طراحی شده تا از طریق شناسایی اصول، پیامدها، موانع، کاربست‌ها و زیرساخت‌های مرتبط با شفافیت، بستری برای سیاست‌گذاری منسجم فراهم آورد.

روش: این مطالعه با رویکرد کیفی در شش فاز کلی انجام شد. در سه فاز اول مرور حیطه‌ای با اهداف تجمیع چارچوب‌های شفافیت در بخش عمومی، کاربست‌ها و پیامدهای شفافیت و اصول ارتقاء شفافیت در نظام سلامت صورت گرفت. در مرورها از پروتکل شش مرحله‌ای O’Malley و Arksey استفاده شد و پایگاه‌های اطلاعاتی Scopus،Web of science ‌‌، ProQuest، PubMed و موتور جستجوی Google Scholar ‌و درگاه الکترونیکی‌ Ovid و پایگاه‌هایSID ، Magiran، IRANDOC جستجو شدند و داده‌ها با کمک فرم استخراج داده گردآوری و جمع‌بندی شدند. در فاز چهارم مصاحبه با 35 نفر از خبرگان ایرانی انجام شد تا کاربست‌ها، موانع، پیامدها و اصول شفافیت در نظام سلامت ایران گردآوری شوند. انتخاب مصاحبه‌شوندگان به شیوه‌ی هدفمند و دسته‌ای و با حداکثر تنوع بود تا نظرات جامعی از سطوح مختلف نظام سلامت جهت طراحی این چارچوب گردآوری گردند. مصاحبه‌شوندگان بر اساس چارچوب شش بلوک سازنده‌ی نظام سلامت، از هرکدام از کارکردها و بلوک‌های سازنده‌ی نظام سلامت و از سطوح مختلف تصمیم‌گیری ماکرو، مزو و میکرو انتخاب شدند که حداقل چهار سال سابقه علمی یا اجرایی داشتند. انجام مصاحبه تا اشباع داده‌ها ادامه داشت. مصاحبه‌ها به صورت چهره‌به‌چهره یا اینترنتی انجام شد. تحلیل داده‌ها همزمان با انجام مصاحبه‌ها شروع شد. صوت مصاحبه‌ها بصورت متن پیاده شدند و یادداشت‌های میدانی به آنها اضافه شدند. داده‌ها به نرم‌افزار تحلیل کیفی MAXQDA انتقال داده شده و با روش تحلیل مضمون (تماتیک) تحلیل و دسته‌بندی شدند. پس از انجام مراحل پیشین یک چارچوب اولیه تهیه شد که در سه پنل خبرگان مستقل در معرض نقد 16 نفر از خبرگان برجسته نظام سلامت ایران قرار گرفت. در نهایت از روش دلفی تعدیل شده برای تأیید نهایی مؤلفه‌های چارچوب به دست آمده استفاده شد. مجموعاً سه دور دلفی با حضور 70 نفر از افراد مرتبط با شایستگی مناسب از نظر علمی یا اجرایی انجام شد.

یافته‌ها: در فاز اول، چارچوب‌های شفافیت در بخش عمومی از طریق تحلیل 10 مطالعه وارد شده انجام شد. این چارچوب‌ها به سه دسته تقسیم شدند: مدل‌های نیازمندی‌های شفافیت که بر مؤلفه‌های بنیادین مورد نیاز تأکید دارند. مدل‌های مرحله‌ای که سیر تحول شفافیت در یک نظام را گام‌به‌گام تعریف می‌کنند و مدل‌های اکوسیستم که به روابط میان ذی‌نفعان و بازیگران در زمینه شفافیت توجه دارند. در فاز دوم با مرور 19 مطالعه اصول ارتقاء شفافیت در نظام سلامت به سه دسته اصلی تقسیم شدند که شامل الزامات زمینه‌ای (مانند اراده سیاسی، امنیت داده، ظرفیت نهادی)، ملاحظات اجرایی (مانند تهیه برنامه و استراتژی پایدار، سازماندهی و پایش برنامه) و ضروریات داده‌ای (شامل ساختار داده، قابلیت بازنشر، ماشین‌خوانی، و جامعیت اطلاعات) بودند. در فاز سوم با مرور 97 مطالعه، آثار و کاربردهای شفافیت در نظام‌های سلامت تحلیل شد. مهم‌ترین کاربست‌ها شامل شفافیت در کیفیت و ایمنی، قیمت و هزینه‌ها، و تجویزها و عملکرد ارائه‌دهندگان خدمات سلامت بودند و پیامدهای مرتبط نیز شامل ارتقاء پاسخگویی و کاهش فساد، بهبود بهره‌وری و تخصیص منابع، ارتقاء مشارکت و اعتماد عمومی، بهبود تصمیم‌گیری فردی و سیاستی و شناسایی و اصلاح نارسایی‌های سیستم بود. در فاز پنجم، داده‌های حاصل از 35 مصاحبه تحلیل شد و مفهوم شفافیت، کمبودهای شفافیت، علل آن، پیامدها، اصول و موانع ارتقاء شفافیت در نظام سلامت ایران از منظر خبرگان احصاء شد. در فاز پنجم، یافته‌های مراحل قبل به یک چارچوب اولیه تبدیل شد و که در پنل‌های تخصصی مورد نقد و اصلاح قرار گرفت و چارچوب نهایی متشکل از اجزاء اصلی زمینه‌ها و زیرساخت‌های لازم، منافع و مخاطرات مورد انتظار، موانع و فرصت‌ها، کاربست‌ها و اصول تاکتیکال و تکنیکال شکل گرفت. چارچوب اولیه مورد تأیید نسبی پنل‌ها قرار گرفت و برای بازنگری نهایی به فاز ششم رفت که با تأیید 25 مؤلفه در حوزه کاربست‌ها، 54 مورد پیامدها، 52 مورد فرصت و مانع و 69 اصل کلی برای ارتقاء شفافیت در نظام سلامت ایران چارچوب نهایی تأیید شد.

نتیجه‌گیری: چارچوب نهایی پژوهش که حاصل ترکیب منسجم ابعاد کلیدی فوق‌الذکر است، توانست تصویری جامع از مسیر ارتقاء شفافیت در نظام سلامت ایران ارائه دهد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که بدلیل وجود موانع و چالش‌های ساختاری، بدون رعایت اصول استراتژیک یعنی ایجاد تعهد سیاسی و تقویت زیرساخت‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و در نظر گرفتن اصول اجرایی و فنی نمی‌توان مسیر شفافیت و اصلاحات را هموار کرده و بهبود حکمرانی را به دنبال داشت. این چارچوب با تکیه بر شواهد علمی و زمینه‌های بومی، ضمن تبیین تعامل میان اجزاء مؤثر در شفافیت، قابلیت کاربرد در طراحی سیاست‌ها، تدوین برنامه‌های اجرایی و ارزیابی مداخلات مرتبط را دارد. در این راستا، به سیاست‌گذاران توصیه می‌شود با استفاده از این چارچوب، اقدام به تدوین مقررات اجرایی شفافیت در زیرنظام‌های مختلف سلامت نمایند و از طریق آموزش، توسعه سامانه‌های اطلاعاتی، نهادسازی مشارکتی و نظارتی، بستر اجرای مؤثر آن را فراهم آورند.

کلمات کلیدی: شفافیت، داده باز، دولت باز، حکمرانی خوب، نظام سلامت، ایران