مقدمه و هدف: بلایا، اعم از طبیعی و انسان‌ساخت در دهه‌های اخیر، تهدیدی جدی برای سلامت عمومی و پایداری نظام‌های ارائه مراقبت‌های بهداشتی در سراسر جهان به شمار می‌روند. ایران و به‌ویژه کلان‌شهر تهران به دلیل موقعیت جغرافیایی و تراکم جمعیتی بالا در معرض خطر بالایی قرار دارند. مراکز آموزشی درمانی به‌عنوان ارکان حیاتی نظام سلامت، نه‌تنها در موقعیت‌های معمول و شرایط عادی، بلکه در زمان بحران نقشی کلیدی در ارائه خدمات درمانی، کاهش تلفات انسانی و ارتقای سلامت جامعه را بر عهده دارند؛ اما شواهد و مطالعات نشان‌دهنده شکاف‌هایی در سطح آمادگی آن‌ها است؛ بنابراین، این پژوهش با هدف تعیین میزان آمادگی پاسخ مراکز آموزشی درمانی دانشگاه علوم پزشکی ایران در برابر بلایا انجام شد.

مواد و روش‌ها: این پژوهش توصیفی -تحلیلی به صورت مقطعی در سال ۱۴۰۴ انجام شد. جامعه پژوهش شامل کلیه ۱۱ مرکز آموزشی درمانی تحت پوشش دانشگاه بود که به روش سرشماری بررسی شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، چک‌لیست استاندارد ارزیابی آمادگی پاسخ بیمارستان‌ها در بلایا (کریمیان و همکاران، ۱۳۹۵) مشتمل بر ۹ حیطه و ۹۱ سؤال سه‌گزینه‌ای (در حال بررسی، در دست انجام، انجام شده) است. حیطه‌های نه‌گانه عبارت بودند از: فرماندهی و کنترل، ارتباطات خطر و روابط عمومی، ایمنی و امنیت، تریاژ، افزایش ظرفیت، استمرار خدمات حیاتی، نیروی انسانی، مدیریت پشتیبانی و تدارکات و بازیابی پس از بلایا. در مرحله کیفی از مصاحبه نیمه ساختاریافته با دبیران کمیته مدیریت خطر بیمارستان‌ها برای شناسایی عوامل مؤثر بر کاهش آمادگی استفاده شد. داده‌ها با استفاده از شاخص‌های کمی، تحلیل درصد آمادگی و تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار گرفت.

یافته‌ها: میانگین نمره آمادگی کلی مراکز ۲۳۲٫۹ از ۲۷۳ (معادل ۸۵ درصد) و در سطح «خوب» ارزیابی شد. کلیه مراکز در این سطح قرار داشتند. در بین حیطه‌های نه‌گانه، «تریاژ» (۹۴٫۲٪) و «فرماندهی و کنترل» (۹۳٫۴٪) بالاترین و «نیروی انسانی» (۷۹٫۲٪) پایین‌ترین سطح آمادگی را داشتند. مراکز عمومی (میانگین ۸۵٫۷٪) به‌طور کلی عملکرد بهتری نسبت به مراکز تخصصی (۸۴٫۳٪) نشان دادند. تحلیل کیفی، پنج مانع اصلی بهبود آمادگی را شناسایی کرد که شامل: محدودیت منابع مالی، کمبود نیروی انسانی متخصص، ضعف زیرساخت‌های فیزیکی، نقص در فرآیندهای برنامه‌ریزی و چالش‌های مدیریتی.

نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد که سطح آمادگی مراکز آموزشی درمانی دانشگاه علوم پزشکی ایران در برابر بلایا در مجموع «خوب» است و بیشتر مراکز در اغلب حیطه‌ها، به‌ویژه تریاژ و فرماندهی و کنترل، عملکرد مطلوبی دارند؛ با این حال، حیطه نیروی انسانی به‌عنوان مهم‌ترین نقطه ضعف و تنها حوزه با سطح آمادگی متوسط شناسایی شد و عواملی همچون محدودیت منابع مالی، نیروی انسانی، ضعف زیرساخت‌ها و نارسایی‌های مدیریتی و فرآیندی بر کاهش آمادگی بهینه اثرگذار بودند. به طور کلی، نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که اگرچه چارچوب‌های اصلی مدیریت بحران در مراکز مستقر شده است، اما ارتقای پایدار آمادگی مستلزم سرمایه‌گذاری هدفمند در توسعه منابع انسانی، تأمین منابع پایدار، نوسازی زیرساخت‌ها و تقویت برنامه‌ریزی یکپارچه است؛ از این‌رو پیشنهاد می‌شود در آینده با تدوین استانداردهای ملی مدیریت بحران بیمارستانی، توسعه برنامه‌های آموزشی مستمر، تقویت شبکه‌های همکاری بین ‌مراکز و انجام مطالعات مداخله‌ای، زمینه ارتقای تاب‌آوری نظام سلامت و افزایش آمادگی مراکز درمانی در مواجهه با بحران‌ها و بلایا فراهم شود.

کلیدواژه‌ها: بلایا، آمادگی، مرکز آموزشی درمانی، پاسخ