مقدمه: اگرچه شناخت قابل‌توجهی درباره این موضوع وجود دارد که چگونه عوامل خطر رفتاری، متابولیک و محیطی، بار بیماری را افزایش می‌دهند، اما درک کمتری از این مسئله وجود دارد که چگونه این عوامل به‌ صورت جداگانه و در تعامل با یکدیگر، بر هزینه‌های مراقبت سلامت تأثیر می‌گذارند. هدف این مطالعه، تحلیل و پیش­بینی هزینه‌های مستقیم پزشکی قابل انتساب به عوامل خطر قابل اصلاح برای پنج سرطان شایع (معده، پستان، روده بزرگ، ریه، و پروستات) در ایران تا سال 1409 بود.

روش‌ کار: در این مطالعه، هزینه‌های مستقیم پزشکی سالانه با رویکرد پایین به بالا مبتنی بر شیوع، به تفکیک نوع سرطان، استان و جنسیت و با استفاده از منابع داده‌ای ملی و بین‌المللی مربوط به دوره 1393 تا 1400 برآورد شد. سپس این برآوردها با کسر قابل انتساب جمعیتی عوامل خطر قابل اصلاح، استخراج شده از مطالعه بار جهانی بیماری‌ها، آسیب‌ها و عوامل خطر، ترکیب شد تا هزینه‌های قابل انتساب به هر عامل خطر تخمین زده شود. از آنجا که تمامی هزینه‌ها را نمی‌توان مستقیماً به بار بیماری نسبت داد، برآوردهای قابل انتساب بر اساس میزان ارتباط بین بار بیماری و هزینه‌های مراقبت سلامت در طول زمان و بین گروه‌های مختلف تعدیل شد. در ادامه، برای پیش‌بینی هزینه‌های مستقیم پزشکی پنج سرطان شایع تا سال 1409، از مدل‌های سری زمانی مبتنی بر روند تاریخی هزینه‌ها همراه با تحلیل حساسیت سناریومحور استفاده شد. تمامی مقادیر پولی با استفاده از شاخص قیمت مصرف‌کننده بخش سلامت به قیمت ثابت سال 1400 تعدیل شدند تا اثر تورم کنترل شود. همچنین برای مقایسه‌پذیری گروه‌های مختلف، از نرخ خام و نرخ استانداردشده سنی به ازای هر 100000 نفر جمعیت استفاده شد. پردازش داده‌ها و تحلیل‌های آماری با نرم‌افزار R (نسخه 4.5.0) انجام شد.

یافته‌ها: هزینه‌های مستقیم پزشکی برای پنج سرطان شایع شامل مولفه­های ویزیت، بستری، آزمایش‌های تشخیصی، جراحی، رادیوتراپی، شیمی‌درمانی، فیزیوتراپی و داروها بود. بر اساس قیمت‌های سال 1400، متوسط هزینه مستقیم پزشکی سالانه به ازای هر بیمار 4/176 میلیون ریال برآورد شد که با در نظر گرفتن شیوع نقطه­ای (296628 مورد)، هزینه پزشکی کل سالانه 2/52325 میلیارد ریال بود. از این میزان، 6/12813 میلیارد ریال (33/24 درصد از هزینه کل) قابل انتساب به عوامل خطر قابل اصلاح بود. بخش عمده این هزینه‌ها به شش عامل خطر اصلی شامل خطرات تغذیه‌ای (6419 میلیارد ریال)، شاخص توده بدنی بالا (7/2006 میلیارد ریال)، قند خون ناشتا بالا (3/1546 میلیارد ریال)، دخانیات (4/1350 میلیارد ریال)، فعالیت بدنی کم (8/1232 میلیارد ریال) و آلودگی هوا (1/126 میلیارد ریال) اختصاص داشت. هزینه‌های قابل انتساب در میان انواع سرطان‌ها و استان‌های مختلف متفاوت بود، به‌طوری‌که بیشترین سهم به سرطان ریه مردان (6/55 درصد) و سرطان روده بزرگ زنان (78/46 درصد) اختصاص داشت. بر اساس پیش‌بینی‌ها، مجموع هزینه‌های مستقیم پزشکی پنج سرطان شایع در ایران تا سال 1409 به 5/112565 میلیارد ریال خواهد رسید؛ به‌طوری‌که سرطان پستان با 8/56339 میلیارد ریال (فاصله پیش‌بینی 95 درصد: 1/30599 تا 5/82080) و سرطان روده بزرگ با 3/33089 میلیارد ریال (7/16411 تا 9/49766) بیشترین سهم را خواهند داشت. در همین راستا، سهم هزینه‌های قابل انتساب به عوامل خطر نیر برای اغلب سرطان‌ها طی دوره مطالعه افزایش خواهد یافت. طبق نتایج تحلیل حساسیت بر مبنای سناریو حداکثری، بسته به نوع سرطان می­توان ضریب تعدیل 34/1 تا 61/1 را برای هزینه­های برآورد شده در نظر گرفت.

نتیجه‌گیری: یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که هزینه‌های مستقیم پزشکی پنج سرطان شایع دود 18/1 تا 06/2 درصد از کل هزینه‌های سلامت کشور را به خود اختصاص داده و بخش قابل توجهی از این هزینه‌ها به عوامل خطر قابل اصلاح مرتبط است. اگرچه برآورد هزینه‌ها در این مطالعه مبتنی بر تعرفه‌های بخش دولتی بوده و همه هزینه‌های پزشکی را شامل نمی‌شود، با این حال سهم قابل توجه هزینه‌های برآورد شده بر ضرورت کنترل مواجهه با عوامل خطر تأکید دارد و می‌تواند در طراحی مداخلات مؤثر برای کاهش مواجهه با عوامل خطر، کاهش بار بیماری و کاهش هزینه‌های مراقبت سلامت به کار گرفته شود.

کلیدواژه‌ها: هزینه‌های مستقیم پزشکی، هزینه‌های قابل انتساب، عوامل خطر قابل اصلاح، سرطان، پیش‌بینی، ایران