مقدمه و هدف: بیماری سل (TB) یکی از چالش‌های اصلی سلامت عمومی در ایران و جهان است که باوجود پیشرفت‌های پزشکی عواملی مانند فقر، مهاجرت، بیماری‌های همراه نظیر اچ آی وی و دیابت و همچنین تحریم‌های اقتصادی و همه‌گیری کووید-۱۹ کنترل آن را در ایران پیچیده کرده‌اند. این مطالعه باهدف تحلیل سیاست‌های پیشگیری و کنترل بیماری سل در ایران با استفاده از چارچوب مثلث سیاست‌گذاری والت و گیلسون و ارائه گزینه‌های سیاستی مبتنی بر شواهد انجام شد.

روش‌ها: این پژوهش یک مطالعه کیفی، گذشته‌نگر با طراحی مطالعه موردی بود، که طی سه مرحله انجام شد. در مرحله نخست سیاست‌های پیشگیری غربالگری و درمان سل در کشورهای منتخب (آمریکا، ایران، ژاپن، انگلیس، ترکیه و ایرلند) بر اساس اسناد سیاستی و گزارش‌های رسمی مرور و مقایسه شد. در مرحله دوم سیاست‌ها و برنامه‌های ایران طی 70 سال گذشته با بهره‌گیری از چارچوب مثلث سیاست‌گذاری والت و گیلسون (محتوا فرآیند زمینه و ذی‌نفعان) مورد تحلیل قرار گرفت. داده‌ها از طریق مرور اسناد بالادستی و 25 مصاحبه نیمه‌ساختار یافته با سیاست‌گذاران مجریان و ذی‌نفعان گردآوری و با روش تحلیل چارچوبی و نرم‌افزار MAXQDA 11 تحلیل شد. همچنین نقش و نفوذ ذی‌نفعان با استفاده از نرم‌افزار Policymaker 5 بررسی گردید. در مرحله سوم بر اساس یافته‌های دو مرحله قبل مجموعه‌ای از گزینه‌های سیاستی استخراج شد و از طریق تکنیک دلفی تک‌مرحله‌ای با مشارکت خبرگان حوزه سلامت اولویت‌بندی گردید. خبرگان هر گزینه را بر اساس معیارهای تأثیر بر بیماری امکان‌پذیری سیاسی و اجرایی و صرفه‌ اقتصادی ارزیابی کردند. در نهایت گزینه‌هایی که بالاترین امتیاز را به دست آوردند به‌عنوان سیاست‌های اولویت‌دار برای بهبود برنامه ملی کنترل سل در ایران پیشنهاد شدند.

یافته‌ها: سیاست‌های پیشگیری و کنترل سل در ایران طی دهه‌های گذشته هم‌راستا با راهبردهای بین‌المللی مانند داتس و استراتژی پایان سل، سازمان بهداشت جهانی تکامل‌یافته است. مقایسه با کشورهای منتخب نشان داد که کشورهایی مانند ژاپن و انگلستان با استفاده از غربالگری پیشرفته و رژیم‌های درمانی کوتاه‌مدت‌تر موفقیت بیشتری در کاهش بار بیماری داشته‌اند، درحالی‌که ایران با چالش‌های ناشی از کمبود منابع تشخیصی پیشرفته مواجه است. با این‌حال ناهماهنگی‌هایی در اجرای سیاست‌ها در ایران به‌ویژه در مراحل پایش و ارزشیابی مشاهده شد. ایران فرایند سیاست‌گذاری عمدتاً از رویکرد بالابه‌پایین استفاده کرده و همکاری محدود بین سیاست‌گذاران و مجریان برنامه‌ها اثربخشی را کاهش داده است. ضعف در پایش و ارزشیابی به دلیل کمبود زیرساخت‌های اطلاعاتی و منابع انسانی منجر به فقدان داده‌های معتبر، برای ارزیابی اثربخشی مداخلات شده است. استفاده ناکافی از شواهد علمی در تصمیم‌گیری‌ها عمدتاً ناشی از کمبود تولید شواهد بومی، فقدان مکانیزم‌های انتقال دانش و محدودیت‌های مالی و ساختاری است. عوامل زمینه‌ای نظیر تحریم‌های اقتصادی مهاجرت از کشورهای با شیوع بالای سل (نظیر افغانستان و پاکستان) و تمرکز منابع بر مدیریت کووید-۱۹ اجرای سیاست‌ها را مختل کرده‌اند. ذی‌نفعان دولتی نقش غالب داشته و مشارکت سازمان‌های غیردولتی و همکاری بین‌بخشی محدود بوده است. اولویت‌های سیاستی شناسایی‌شده شامل استفاده از یافته‌های تحقیقاتی محققان بهره‌گیری از روش‌های درمانی جدید و دستورالعمل‌های سازمان بهداشت جهانی توسعه استراتژی‌های آموزشی برای افزایش آگاهی عمومی و کاهش انگ اجتماعی و پایش و ارزشیابی منظم و دوره‌ای نظام پیشگیری و مراقبت سل بود.

نتیجه‌گیری: تقویت نظام سیاست‌گذاری از طریق افزایش همکاری بین‌بخشی، بهبود زیرساخت‌های پایش و ارزشیابی و تولید و بهره‌گیری از شواهد علمی می‌تواند به کاهش بار بیماری سل در ایران کمک کند. مقایسه با کشورهای موفق نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در فناوری‌های تشخیصی پیشرفته و رژیم‌های درمانی کوتاه‌مدت می‌تواند اثربخشی سیاست‌ها را افزایش دهد. تدوین استراتژی ملی منسجم و عادلانه با تمرکز بر گروه‌های آسیب‌پذیر مانند مهاجران رفع موانع ناشی از تحریم‌ها و توجه به بیماری‌های همراه از اولویت‌های کلیدی است. استفاده از یافته‌های تحقیقاتی روش‌های درمانی نوین آموزش عمومی برای کاهش انگ اجتماعی و پایش منظم برنامه‌های کنترل سل باید در اولویت سیاست‌گذاری قرار گیرد تا اثربخشی و عدالت در نظام سلامت ارتقا یابد. این مطالعه می‌تواند به سیاست‌گذاران در طراحی مداخلات هدفمند و مؤثر کمک کند.

کلمات کلیدی: سیاست‌گذاری سلامت،پیشگیری، کنترل، سل، تحلیل سیاست، مثلث سیاست‌گذاری، ایران