جزء ششم قرآن کریم شامل ادامه سوره مبارکه نساء (از آیه ۱۴۸ تا ۱۷۶) و بخش ابتدایی سوره مبارکه مائده (از آیه ۱ تا ۸۲) است. این جزء عمدتاً به موضوعات مهمی همچون نحوه مواجهه با اهل کتاب، احکام فقهی و عبادی، داستان‌های عبرت‌آموز پیامبران پیشین، و اصول اخلاقی و اجتماعی اختصاص دارد . آنچه در ادامه می‌آید، نگاهی است به مهم‌ترین مضامین و پیام‌های این جزء با تکیه بر تفاسیر معتبر.

مهم‌ترین موضوعات جزء ششم

کارشناسان دینی، مهم‌ترین موضوعات مطرح در جزء ششم را چنین برشمرده‌اند:

1. موضوعات مرتبط با اهل کتاب: نقد عقاید و رفتار یهود و نصاری، اتمام حجت با آنان، و دعوت به ایمان به پیامبر اسلام (ص) .

2. احکام فقهی و عبادی: احکام طعام اهل کتاب، وضو، غسل، تیمم، احکام سرقت (حدّ سارق)، قصاص و وصیت.

3. داستان‌های پیامبران: داستان هابیل و قابیل، ماجرای بنی‌اسرائیل و ورود به سرزمین مقدس، و داستان حضرت موسی (ع) و قومش.

4. مسائل اخلاقی و اجتماعی: عدالت حتی در مورد دشمنان، تعاون و همکاری در نیکی‌ها، وفای به عهد، و پرهیز از اسراف.

5. عقاید و باورها: اثبات اصل توسل، خطر استنکاف از عبادت، و مسئولیت علما در برابر انحرافات جامعه.

بررسی آیات کلیدی

۱. آیه ۱۴۸-۱۴۹ نساء: جواز غیبت مظلوم و ارزش عفو

"لَا یُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ..." (نساء/۱۴۸-۱۴۹)

این آیات بیان می‌کند که خداوند بانگ برداشتن به بدزبانی را دوست ندارد، مگر از کسی که بر او ستم رفته باشد. به عبارت دیگر، فرد مظلوم حق دارد در برابر ظالم فریاد برآورد و از ظلم او سخن بگوید . در ادامه، خداوند می‌فرماید اگر خیری را آشکار یا پنهان کنید، یا از بدی درگذرید، خداوند آمرزنده و تواناست. این آیه اهمیت عفو و بخشش را حتی در مواردی که انسان حق دارد، یادآوری می‌کند .

۲. آیه ۱۵۷-۱۵۸ نساء: عدم قتل حضرت عیسی (ع)

"وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَى ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ..." (نساء/۱۵۷)

قرآن به صراحت ادعای یهود مبنی بر کشتن حضرت عیسی (ع) را رد می‌کند و تأکید می‌نماید که آنان نه او را کشتند و نه به دار آویختند، بلکه امر بر آنان مشتبه شد. سپس می‌فرماید: "بَل رَّفَعَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ"؛ بلکه خداوند او را به سوی خود بالا برد . این آیات یکی از مهم‌ترین باورهای مسیحیت را نقد کرده و دیدگاه اسلامی درباره عروج عیسی (ع) را تبیین می‌کند .

۳. آیه ۱۷۲-۱۷۳ نساء: خطر استنکاف از عبادت

"وَمَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَیَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعًا" (نساء/۱۷۲)

علامه طباطبایی (ره) در تفسیر این آیه می‌فرماید: استنکاف به تنهایی باعث سخط الهی نمی‌شود، زیرا گاهی ریشه در نادانی و استضعاف دارد. آن استنکافی باعث خشم و غضب الهی می‌شود که برخاسته از روح استکبار و خودبینی باشد . خداوند در ادامه هشدار می‌دهد که مستکبران به عذاب دردناکی گرفتار خواهند شد و هیچ یاوری جز خدا نخواهند یافت .

۴. آیه ۱ مائده: وفای به عهد و قراردادها

"یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ..." (مائده/۱)

این آیه مسلمانان را به وفاداری نسبت به پیمان‌ها و قراردادها فرمان می‌دهد. واژه "عقود" هم شامل پیمان‌های الهی (مانند عبادات) و هم شامل قراردادهای اجتماعی و اقتصادی میان انسان‌ها می‌شود . این آیه تأکیدی بر اهمیت مسئولیت‌پذیری و پایبندی به تعهدات در جامعه اسلامی است .

۵. آیه ۲ مائده: اصل تعاون

"وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ..." (مائده/۲)

این آیه یک اصل اساسی در روابط اجتماعی مسلمانان را بیان می‌کند: در کارهای نیک و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید، و در گناه و تجاوزکاری دستیار هم نشوید. این فرمان قرآنی پایه‌گذار فرهنگ همبستگی مثبت و مقابله با همدستی در امور ناپسند است.

۶. آیه ۳ مائده: اکمال دین در روز غدیر

"...الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا..." (مائده/۳)

به باور شیعیان، این آیه در روز غدیر خم و پس از اعلام ولایت امام علی (ع) نازل شد و نشان‌گر کامل شدن دین اسلام با مسئله امامت و ولایت است. بسیاری از مفسران شیعه و اهل سنت نزول این آیه را به حجةالوداع و روز غدیر مرتبط دانسته‌اند.

۷. آیه ۵ مائده: حلیت طعام اهل کتاب و ازدواج با زنان پاکدامن اهل کتاب

"الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ حِلٌّ لَکُمْ وَطَعَامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ مِنْ قَبْلِکُمْ..." (مائده/۵)

این آیه به مسلمانان اجازه می‌دهد از غذای اهل کتاب (یهودیان و مسیحیان) استفاده کنند و همچنین ازدواج با زنان پاکدامن اهل کتاب را حلال می‌شمارد . همچنین در این آیه تأکید شده که ازدواج باید به صورت شرعی و با پرداخت مهریه باشد، نه به صورت پنهانی و دوست‌پسر و دوست‌دختری.

۸. آیه ۸ مائده: عدالت حتی در مورد دشمنان

"یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى..." (مائده/۸)

"شنئان" به معنای بغض و کینه‌ای است که همراه با فاصله گرفتن باشد. این آیه به مؤمنان هشدار می‌دهد که دشمنی با گروهی نباید آنان را به ترک عدالت وادارد . آیه تأکید می‌کند که عدالت ورزید که به تقوا نزدیک‌تر است و خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است. این دستور نشان‌دهنده اهمیت عدالت به عنوان یک ارزش فراتر از روابط شخصی و گروهی است.

۹. آیه ۳۲ مائده: نجات جان یک انسان برابر با نجات همه مردم

"مِنْ أَجْلِ ذَٰلِکَ کَتَبْنَا عَلَىٰ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا..." (مائده/۳۲)

این آیه که پس از داستان هابیل و قابیل نازل شده، یک اصل بنیادین بشری را بیان می‌کند: هر کس انسانی را بدون ارتکاب قتل یا فساد بکشد، گویی همه مردم را کشته است. و هر کس انسانی را زنده بدارد (از مرگ نجات دهد)، گویی همه مردم را زنده کرده است . این آیه ارزش والای حیات انسانی را در اسلام نشان می‌دهد.

۱۰. آیه ۳۳ مائده: حکم محاربان

"إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ..." (مائده/۳۳)

این آیه کیفر افراد محارب (کسانی که با تهدید اسلحه به جان و مال مردم تجاوز می‌کنند) را به شدت بیان می‌کند . چهار مجازات (اعدام، به دار آویختن، قطع دست و پای مخالف، یا تبعید) متناسب با نوع جرم و به تشخیص دادگاه اسلامی تعیین می‌شود . هدف این شدت عمل، حفظ امنیت جامعه و جلوگیری از تجاوز افراد زورگو به جان و مال مردم است.

۱۱. آیه ۳۵ مائده: اصل توسل

"یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَجَاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ" (مائده/۳۵)

این آیه به مؤمنان سه دستور برای رستگاری می‌دهد: تقوای الهی، جستجوی وسیله (توسل) به سوی خدا، و جهاد در راه او. "وسیله" هر چیزی است که انسان را به خدا نزدیک می‌کند؛ مانند ایمان، عبادت، انفاق و آبروی مقربان درگاهش .

۱۲. آیه ۳۸ مائده: حد سرقت

"وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا جَزَاءً بِمَا کَسَبَا نَکَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ" (مائده/۳۸)

آیه حکم قطع دست سارق را به عنوان کیفر و مجازاتی از جانب خداوند بیان می‌کند. در ادامه (آیه ۳۹) بلافاصله باب توبه گشوده شده است: "پس هر که بعد از ستم کردنش توبه کند و به صلاح آید، خدا توبه او را می‌پذیرد" .

۱۳. آیه ۴۵ مائده: حکم قصاص

"وَکَتَبْنَا عَلَیْهِمْ فِیهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ..." (مائده/۴۵)

این آیه حکم قصاص را در تورات برای بنی‌اسرائیل بیان می‌کند که در اسلام نیز مورد تأیید است. نکته مهم این است که در ادامه می‌فرماید: "فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفَّارَةٌ لَهُ"؛ هر که از قصاص بگذرد، آن (گذشت) کفاره گناهانش خواهد بود.

۱۴. آیه ۴۸ مائده: تعدد شرایع و امتحان الهی

"لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتَاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ..." (مائده/۴۸)

این آیه فلسفه وجود شرایع مختلف را بیان می‌کند: اگر خدا می‌خواست، همه شما را یک امت قرار می‌داد، ولی خواست تا شما را در آنچه به شما داده است بیازماید. پس در کارهای نیک بر یکدیگر سبقت بگیرید . این آیه ضمن تأیید کثرت شرایع، بر وحدت هدف (سبقت در خیرات) تأکید دارد.

۱۵. آیه ۵۵ مائده: آیه ولایت

"إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ" (مائده/۵۵)

به اتفاق مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل سنت، این آیه در شأن امام علی (ع) نازل شده است که در حال رکوع نماز، انگشتر خود را به سائل بخشید . این آیه ولایت و سرپرستی مؤمنان را منحصر به خدا، پیامبر (ص) و کسانی می‌داند که در حال رکوع انفاق می‌کنند.

نتیجه‌گیری

جزء ششم قرآن کریم با محوریت آیات پایانی سوره نساء و ابتدای سوره مائده، مجموعه‌ای از آموزه‌های اعتقادی، اخلاقی و فقهی را در خود جای داده است. از نقد عقاید انحرافی اهل کتاب و اثبات جایگاه والای حضرت عیسی (ع) گرفته تا احکام عملی مانند طعام اهل کتاب، ازدواج، سرقت، قصاص و محاربه. تأکید بر عدالت حتی در مورد دشمنان، وفای به عهد، تعاون در نیکی‌ها، و اصل توسل از برجسته‌ترین پیام‌های اخلاقی این جزء است. تدبر در این آیات می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل فردی و اجتماعی جامعه امروز باشد.

جزء پنجم قرآن کریم شامل ادامه سوره مبارکه نساء (از آیه ۲۴ تا ۱۴۷) است. این سوره که به دلیل پرداختن به مسائل حقوقی و اجتماعی، "سوره النساء" نام گرفته، عمدتاً به موضوعاتی همچون حقوق خانواده، احکام ارث و وصیت، ضرورت رعایت عدالت در جامعه، نحوه تعامل با اهل کتاب و منافقان، و احکام جهاد اختصاص دارد . آنچه در ادامه می‌آید، نگاهی است به مهم‌ترین مضامین و پیام‌های این جزء با تکیه بر تفاسیر معتبر.

مهم‌ترین موضوعات جزء پنجم

کارشناسان دینی، مهم‌ترین موضوعات مطرح در جزء پنجم را چنین برشمرده‌اند :

1. مسائل خانوادگی: حقوق زنان، مهریه، نحوه تقسیم ارث، مدیریت خانواده، حل اختلافات خانوادگی و احکام ازدواج.
2. احکام فقهی و عبادی: احکام تیمم، نماز مسافر و نماز خوف
3. مسائل اجتماعی و اخلاقی: انفاق، جهاد، هجرت، عدالت در قضاوت، امانتداری، نحوه معاشرت با دیگران، و پاسخ به محبت‌ها.
4. آسیب‌های اجتماعی: هشدار نسبت به صفات زشتی چون حسادت، شایعه‌پراکنی، قتل عمد، تهمت، نجوا و شرکت در مجالس گناه.
5. رهبری و اطاعت: اهمیت اطاعت از خدا، پیامبر (ص) و اولیالامر و لزوم بازگشت اختلافات به ایشان.

بررسی آیات کلیدی

۱. آیه ۲۸: فلسفه آسانی احکام الهی

"یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِیفًا" (نساء/۲۸)خداوند در این آیه هدف از تشریع احکام را تخفیف و آسانی برای بشر بیان می‌کند، چرا که انسان ضعیف آفریده شده است. تفسیر این آیه در مورد ازدواج مصداق بارزی از این قاعده است. خداوند ازدواج شرعی را که با چند جمله کوتاه و با رضایت طرفین منعقد می‌شود، راهکاری آسان برای سامان دادن به غریزه جنسی قرار داده است تا بهانه‌ای برای آلوده‌دامنی باقی نماند. با این حال، انسان‌ها با سخت‌گیری‌های بی‌مورد، این راه آسان را بر خود دشوار کرده‌اند .

۲. آیه ۲۹: پایه قوانین مالی اسلام

"یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْکُمْ..." (نساء/۲۹)این آیه زیربنای قوانین اسلامی در معاملات مالی را تشکیل می‌دهد و فقها در تمام ابواب معاملات به آن استدلال می‌کنند. آیه هرگونه تصرف در مال دیگری را بدون مجوز شرعی (مانند بیع، اجاره، هبه و...) ممنوع و حرام اعلام می‌کند. مصادیق امروزی این حکم، فعالیت‌هایی مانند قمار، شرکت‌های هرمی و هر نوع کسب درآمد نامشروع است .

۳. آیه ۳۱: نظام گناه‌شناسی در اسلام

"إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَنُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِیمًا" (نساء/۳۱)این آیه یک اصل مهم در مورد گناهان را بیان می‌کند:

• تقسیم گناهان به کبیره و صغیره: هر چند تمام گناهان نافرمانی خداست، اما در مقایسه با یکدیگر، برخی "کبیره" (بزرگ) و برخی "صغیره" (کوچک) شمرده می‌شوند.
• بخشش گناهان صغیره: وعده قرآن این است که اگر مؤمنان از گناهان کبیره دوری کنند، خداوند گناهان صغیره آنان را می‌بخشد و آنان را به بهشت (مدخلاً کریمًا) وارد می‌کند.
• مصادیق تبدیل گناه صغیره به کبیره: مواردی همچون اصرار و تکرار بر گناه، کوچک شمردن گناه، انجام گناه از روی تکبر، و خوشحالی پس از ارتکاب گناه، می‌تواند یک گناه را از حالت صغیره خارج و آن را در زمره گناهان کبیره قرار دهد .

۴. آیه ۵۹: اصل اطاعت و رهبری

"یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ..." (نساء/۵۹)این آیه به یکی از مهم‌ترین مسائل اسلام یعنی رهبری می‌پردازد. با اشاره به وجوب اطاعت از سه مرجع "خدا"، "پیامبر (ص)" و "اولیالامر"، راه را برای هرگونه بن‌بست در زندگی فردی و اجتماعی مؤمنان می‌بندد. بر اساس نظر مفسران شیعه، "اولیالامر" به امامان معصوم (ع) تفسیر شده است؛ چرا که وجوب اطاعت مطلق از آنان، مستلزم عصمت و مصونیت آنان از خطا و گناه است .

۵. آیه ۸۶: فرهنگ پاسخ‌گویی به محبت

"وَإِذَا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا..." (نساء/۸۶)"تحیت" به معنای دعا برای حیات دیگری است و شامل هر نوع اظهار محبت گفتاری (مانند سلام) و حتی عملی می‌شود. قرآن دستور می‌دهد که به هر تحیت و اظهار محبتی، پاسخی نیکوتر یا دست‌کم برابر داده شود. این آیه یک حکم کلی اخلاقی و اجتماعی است که فرهنگ سپاسگزاری و محبت متقابل را در جامعه نهادینه می‌کند. در روایت آمده است که امام حسن مجتبی (ع) در برابر هدیه یک شاخه گل از سوی کنیزی، او را آزاد کردند و فرمودند که خداوند این ادب را به ما آموخته است .

۶. آیه ۹۷: اهمیت هجرت

"إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ ظَالِمِی أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قَالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِیهَا..." (نساء/۹۷)این آیات به سرنوشت کسانی اشاره دارد که به بهانه ضعف و فشار محیط، از انجام وظیفه مهم هجرت از سرزمین کفر و شرک به سرزمین اسلام سرباز زدند. پاسخ فرشتگان به آنان هشداردهنده است: "مگر سرزمین خدا وسیع نبود که مهاجرت کنید؟" این آیه نشان می‌دهد که حفظ ایمان و عمل به دستورات الهی، گاهی نیازمند ترک محیط آلوده و هجرت به سوی جامعه‌ای سالم‌تر است.

نتیجه‌گیری

جزء پنجم قرآن کریم با محوریت سوره مبارکه نساء، یک منشور جامع برای زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان ترسیم می‌کند. از حقوق خانواده و احکام مالی گرفته تا مسائل حکومتی و اخلاق معاشرت، همگی در این جزء مورد توجه قرار گرفته است. تدبر در این آیات، می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل امروز جامعه اسلامی باشد و الگویی برای تعاملات انسانی بر پایه عدالت، امانتداری و محبت ارائه دهد.