مقدمه: بلایای صنعتی- شیمیایی از مهم‌ترین تهدیدهای زیرساخت‌های حیاتی، به ویژه بنادر، محسوب می‌شوند و می‌توانند پیامدهای گسترده انسانی، اقتصادی و زیست‌محیطی به همراه داشته باشند. تمرکز مواد خطرناک در بنادر و وقوع حوادثی مانند انفجار بندر بیروت و رخدادهای مشابه در ایران، ضرورت برخورداری از یک الگوی عملیاتی جامع و بومی را آشکار ساخته است. در بررسی مطالعات و مدل‌های موجود، مدلی یکپارچه، جامع و متناسب با ویژگی‌ها و الزامات مدیریت بلایای صنعتی- شیمیایی در بنادر ایران یافت نشد.

روش پژوهش: این پژوهش با توجه به اهداف آن در سه مرحله انجام شد. در مرحله نخست، ابعاد و مؤلفه‌های مقابله با بلایای صنعتی- شیمیایی در بنادر با استفاده از مرور نظام مند متون بر اساس دستورالعمل PRISMA 2020 و جستجو در پایگاه‌های اطلاعاتی Web of Science، PubMed، Embase، Scopus و ProQuest و با روش تحلیل تماتیک براون و کلارک شناسایی شد. در مرحله دوم، داده‌های کیفی از طریق 22 مصاحبه نیمه ساختار یافته با مدیران، کارشناسان و خبرگان حوزه‌های مرتبط، با نمونه‌گیری هدفمند تا اشباع داده‌ها گردآوری و با روش تحلیل محتوای کیفی گرانهایم و لاندمن در نرم‌افزار MAXQDA 2020 تحلیل شد. در مرحله سوم، مدل اولیه حاصل از دو مرحله قبل با استفاده از تکنیک دلفی و مشارکت 17 نفر از خبرگان از نظر اعتبار محتوایی و خبرگانی مورد بررسی و تأیید و مدل نهایی مقابله با بلایای صنعتی- شیمیایی در بنادر ایران تدوین و ارائه شد.

 یافته‌ها: در مرحله مرور نظام مند، پس از غربالگری مطالعات، 30 مقاله واجد شرایط وارد تحلیل نهایی شدند و ابعاد و مؤلفه‌های کلیدی مقابله با بلایای صنعتی- شیمیایی در بنادر در قالب 5 مضمون، 16 طبقه و 52 زیر طبقه استخراج گردید. در مرحله مطالعه کیفی، 22 مصاحبه نیمه ساختار یافته با مدیران، سیاست‌گذاران، اعضای هیئت علمی و کارشناسان انجام شد که حاصل تحلیل آن، استخراج 307 کد اولیه، 35 زیرطبقه، 10 طبقه و 4 مضمون اصلی بود. در مرحله اعتبارسنجی، مدل اولیه با مشارکت 17 نفر از خبرگان و به روش دلفی مورد ارزیابی قرار گرفت و تمامی مؤلفه‌ها با کسب بیش از 75 درصد توافق، در دور نخست تأیید شدند. در نهایت، یافته‌های سه مرحله پژوهش در قالب مدل مقابله با بلایای صنعتی- شیمیایی در بنادر ایران تدوین گردید.

نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد که مدیریت مؤثر بلایای صنعتی- شیمیایی در بنادر مستلزم گذار از رویکردهای واکنش‌محور به حکمرانی یکپارچه، پیش‌نگر و مبتنی بر ریسک است. مدل مقابله پیشنهادی با تلفیق شواهد علمی، یافته‌های کیفی و اجماع خبرگان، چارچوبی جامع و بومی برای مدیریت این بلایا ارائه می‌دهد که تمامی ابعاد پیشگیری، آمادگی، پاسخ، مدیریت پیامدها، بازسازی و بازتوانی را در بستر حکمرانی، هماهنگی بین‌بخشی و تاب‌آوری پوشش می‌دهد. این مدل می‌تواند به‌عنوان مبنایی برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، ارتقای آمادگی و ارزیابی عملکرد سازمان‌های مسئول در مدیریت بلایای صنعتی- شیمیایی و افزایش تاب‌آوری بنادر ایران مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه: بلایای صنعتی- شیمیایی، بنادر، مدل مقابله، مدیریت بحران، تاب‌آوری